Ziri ala sari? Halloween ere Euskal Herrian ospatzen zen

Ziur gaude gaurko gauaz zuetariko gehienek Halloween ospatzen zoaztela baina, ba a l dakizue zein den ospakizun honen jatorria? Modu dibertigarri batean "Dibujando la Historia"koek bideo baten bitartez kontatu eta kantatu egiten digute.

Ziur ez dakizuena zera da, Halloween gaua ospatu baino arinago, Euskal Herrian jadanik gau honek bazuela bere garrantzia eta, modu desberdin batean bazen ere, ospatu egiten zela. Gau honen izena GAU BELTZA edo ARIMEN GAUA da, eta uste duzuena baino askoz ere arinagotik ospatzen da Euskal Herrian. 

"Kalabazak hustu eta kandelak piztu. Sari edo ziri. Urriaren 31ren bueltan, Halloween ospatu beharrean, Gau Beltza edo Arimen Gaua ospatzea gero eta hedatuago dago Euskal Herrian. Ohitura zaharrak berreskuratuz, urtez urte, jaia berrasmatzen ari dira, baita Araban ere." 
(ALEA Araba)

Pozalaguako kobazuloa

"Pozalagua Karrantzako (Bizkaia) mendebaldeko haitzulo bat da, Ranero haitzen azpian dagoena. Gaur egun jendeari irekita dago, eta erraz bisitatzeko modukoa da.

Haitzulo handia da, barrunbe handiak ditu. Baina, batez ere, ezaguna da munduan dagoen estalaktita eszentrikoen multzorik handiena duelako.

1957an aurkitu zuten haitzuloa. Ondoan harrobia zegoen, eta leherketa baten ondorioz azaleratu zen leize zuloa, milaka urtean lurpean egon ondoren. Handik aurrera espeleologiaren zale askoren elkargune izan da Karrantza. 20 urtez Dolomitas del Norte S.A. enpresak harrobia ustiatu zuen, harik eta kobazuloari eragindako kalteen ondorioz 1976an itxi arte.

Pozalaguatik metro gutxira dago Torca del Carlista izeneko leize zuloa; eta orobat Karrantzan dago Venta Laperra kobazuloa.

Pozalagua haitzuloa 125 metro luze duen gela bakar batek osatzen du. Gela 70 metro zabal eta 12 metro garai da." (Iturria, Wikipedia)

Unidad 2: vocabulario

Alineadas: en línea, de una en una.
Lindar: estar al lado.
Rezagado: que se ha quedado atrás.
Restregar: frotar.
Oronda: gorda, redondeada.
Prodigio: suceso extraordinario.
Arar: remover la tierra haciendo surcos para plantar.
Periquete: breve espacio de tiempo.
Surco: hendidura lineal que se hace en la tierra.
Arriero: persona que transporta mercancías con animales de carga.

Aste erronka: "Medikua"

Proiektua: "Deskribapena"

Txanelako 1. unitate honen amaieran sortu behar duzuen istorian hainbat leku eta pertsonaia deskribatu beharko dituzu, baina... nola idazten da deskribapen bat? Hona hemen hainbat adibide animaliak, pertsonak edota lekuak idazten ikasteko txantiloi desberdinak. Gainean klik eginda deskargatu ahal izango dituzue eta inprimatu, honela eskura izanda erabili ahal izateko. 

Animaliak   -   Objektuak   -   Lekuak   -   Pertsonak

Glaziarrak, izotzezko masa erraldoiak

Txanelako liburuan irakurri ahal izan dugun moduan, glaziarrak, izotzezko masa higikor erraldoiak dira. Hala da; astiro mugitzen diren arren, mugitu egiten dira. Hona hemen mugimenduan (eta urtzen) Munduko hainbat lekuetako glaziarrak. Disfruta ezazue!

Hauek dira "El viajero feliz"en ustetan, munduko 6 glaziarrik ederrenak. Ez dakigu ederragorik egongo den, baina hauek, behintzat, ikaragarri politak direla ziurtatu dezakegu.

Eta zuei, gustatuko litzaizueke noizbaiten glaziar bat bisitatu eta bere izotzaren gainetik ibili?

Zinema euskaraz: "Oker"

Gaurkoan zinemara joan gara, TINKOk eta Eusko Jaurlaritzak bultzatutako "Euskara zinema aretoetara" programaren barruan.

"Benetako istorio batean oinarritutako filma da. Warrnambool izeneko herrixkako kostaldetik oso gertu, garai batean munduko milaka eta milaka pinguino txikiren bizileku zen Middle Island erreserba dago. Azeriek uharteraino doan sakonera txikiko ubidea zeharkatzen ikasi zutenetik, ordea, pinguino-kopurua izugarri gutxitu da. Eta kopurua hamarretik beherakoa izatera iristen bada, Emily Marsh parkezainak lanpostua galduko du.

Gai horrekin oso kezkatuta dago aita, oiloak hazten dituen Swampy Marsh baserritarra. Lehen, emazteak zaintzen zuen erreserba, baina hildakoan, Emilyk hartu zuen haren lekukoa. Swampy, aldiz, baserrian bakartu zen. Emilyren bederatzi urteko alaba Oliviari esker mantentzen da familia batuta. Eta horren guztiaren erdigunean Oker dago, Swampyren Maremma arrazako artzain-txakur bihurria. Parkeak ateak ixten baditu, Emilyren asmoa Olivia hartu eta Bradley turismo-agente amerikarrarekin batera beste nonbaitera bizitzera joatea da. Beraz, alaba ez ezik, biloba ere galtzeko arriskua du Swampyk.

Irtenbidea Swampyk uhartetik zauritutako pinguino bat salbatzearekin etorri da. Izan ere, orduan ikusi du Swampyk, harrituta, zeinen trebea den Oker pinguinoak zaintzen, oiloekin ezin okerrago moldatuagatik ere. Pinguinoen azken zenbaketarako bi aste falta direla, Swampyk eta Oliviak ideia ero bat izan dute: nondik aterako den jakin ezin den Oker bihurria trebatzea, pinguinoak gorde ditzan eta, hartara, erreserba itxi ez dezaten." (Diario Vasco, 2016ko apirila)

Asteko erronka: "Galtzerdiak"

MAGNET proiektua: "Enpatia"

Gaur bigarren ostiralez jarraian MAGNET proiektuan aritu gara gaurko arratsaldean Gaurkoan gelan, taldean, ekintza desberdinak landu ditugu enpatiaren inguruan.

Gizapediaren hitzetan, "Enpatia (antzinako grezierazko empatheia hitzetik, "min, pairamen", jatorrian em eta pathos hitzetatik, "barruan sentitu" literalki) beste pertsona baten sentimendu, pentsamendu eta esperientziak ulertu edo bizitzea eta horretarako pertsona batek duen berezko ahalmena da."

Eta hau lortzeko saioan zehar 3 ariketa egin ditugu:

- Lehenengoan, beroketa modura erabili duguna, gelan sortu dugun espazio hutsean norberak nahi zuen eran mugitzeko aukera izan dugu, musikak lagunduta buruak eskatzen zigun gorputz-mugimenduak eginaz. Minutu batzuk emanda, taldeak kide bakoitzak proposatzen zuena behatu eta beraiekin batera, aldi berean, egiten saiatuko gara.

- Bigarren ekintza batean, "Ukitze puntuak" izenekoa, mugimenduan jarraitzen dugun bitartean, momentu jakin batean irakasleak 1, 2, 3 edo 4 zenbakiak esatean, bakoitzak esandako zenbakien besteko pertsonak ukitzen saiatu da, eta berriro ere ibiltzen hasi baino lehen postura horretan segundu batzuez geratu.

- Hirugarren ekintza "Ispiluarena" izan da; bikoteka, bata bestearen aurrean jarrita, bata pertsoan izan da eta bestea ispilua; pertsonak egin dituen mugimenduak isladatu behar izan ditu ispiluak. Denbora batez aritu ostean, rolak trukatu dituzte eta pertsona zanak ispiluaren papera hartu du, eta alderantziz.

Ekintzak amaitutakoan, lurrean eserita eta taldean, hausnarketa bat egin dugu, norberak ekintza debserdinetan sentitu duenaz hitz eginda: zein ekintzatan sentitu diren eroso, zeinetan ez horrenbeste...

Nola funtzionatzen du geiser batek?

Azalpena ingelesez dagoen arren, oso ondo ikusten da geiser baten funtzionamendua zein den:

• Hasteko, 3 osagai eman behar dira geiser bat guk ikusten dugun moduan funtziona dezan:

1. Ur hotzezko iturri bat. Lur azpiko ura zein gainazaleko ura izan daiteke, erupzio baten ondoren geiserra berriz urez beteko duena.
2. Bero iturri bat. Ez da laba edo harri urtua, baizik eta irakin-puntutik gorako ur beroa.
3. Lur azpia eta gainazala komunikatzen duen hutsune multzoa, aurreko biak kontaktuan jarriko dituena.

• Ur hotza eta ur beroak lur azpian dagoen hutsunea betetzen doaz apurka apurka. Erabat beteta dagoenean, ur beroak ur hotzak baino indar gehiago izango du, eta pixkanaka-pixkanaka ura irakin puntura helduko da (100º C)

• Ura irakiten hasten denean geroz eta burbuila handiagoak sortuaz joango dira, lur azpiko hutsunaren presioa geroz eta handiagoa bihurtzen.

• Presioa lur azpiko hutsunearentzat jasanezina denean, lur azpitik erupzioa sortuko da, hutsunean zegoen ur gehiena ur eta lurrun moduan kanporatuaz, eta berriro ere ziklo guztia hasierara bueltatuaz.

Hona hemen Islandiako Haukadalur haranean bideo super-geldoan hartutako irudiak. Izugarria benetan! Disfrutatu ezazue segundu bakoitza!

MAGNET proiektua: "Goma jolasak"

Gaur MAGNET proiektua matxan jarri dugu! Hasteko, eta lehen ekintza moduan, elkarrekin, taldean jolasteko goma-jolas batzuk egin ditugu.

Gelan eman dugu saioaren lehen tartea, eta abesti hauek ikasi ditugu:

PATXIKU   -   SERFAIN MOKOFIN   -   XANTI ETA MARIBI   -   MARTIN-TIN

Gelan abestiak entzun eta ikasi ondoren, ikastolako patiora jaitsi gara eta... hobeto ikusten baduzue!

Asteko erronka: "Borobila eta laukia"

Erronka hau asmatzen duen taldeak 2 puntu eskuratuko ditu.

Neurketak eta sistema metriko hamartarra

Oraingoan neurrien inguruan arituko gara. Aurreko ikasturteetan bezala geure zenbaki-sistemaren inguruan ibili gara, zenbaki-sistema hamartarrez hain zuzen. Oraingoan sistema metriko hamartarra (SMH) gogoratuko duzu.

Bideo batekin hasiko gara, oso ondo aurkezten dituena magnitudeak eta SMH:

Zalantzarik baduzu, beste modu batean azaltzen duen beste bideo bat luzatzen dizugu:

Zenbaki erromatarrak

Erromatar zenbakien inguruko hiru bideo motz aurkitu ditugu. Lehenengoak zenbakiak baino ez ditu aurkezten, bigarrenak arauak azaltzen ditu eta azkenak edozein zenbaki erromatar nola idazten den azaltzen du. Ikusi behar beste aldiz eta ikasi ondo nola irakurri eta idazten diren, uste duzuena baino baliagarri izango zaizuelako etorkizunean!

Proiektua: "Zelan egin ipuin bat?"

Txanelako 1. unitateko proiektua ipuin baten idazketa da. Abenturazko istorio bat asmatu beharko duzue taldean eta ipuin moduan aurkeztu. Baina, nola idazten da ipuin bat? Zeintzuk atal agertu behar dira? Zelan anolatu behar dugu istorioa irakurtzerakoan zentzua izan dezan?

Begiratu hurrengo diapositiba aurkezpena behar beste aldiz zuen istorioa idazten duzuenean eta ziur nago behar bezala idatziko duzuela. Animo!

Zelan egin ipuin bat from manlus

To scale: The Solar System

In case you look for a Solar System picture you will find out something like this:

But in reality is not like the way is been shawn before, but a really different one. Planets are much more far away one from other, and so planet Earth and the Moon.

But what is in truth the real distance between all of them? Some years ago, Wilye Overstreet and Alex Gorosh decided to buil the Solar System to scale in the dessert of Nevada (USA). The result was mazing and National Geographic decided to publish it on TV. Want to see it? It´s 7 minutes long, but it's so interesting that time will fly away.

NOTE: by the time, this video is only in English and has not subtitles you could read, so be patient and try to understand what people in the video say. See as much time as you need and try to improve you understanding.

Talde malguak; lan eraginkorragoa

Gaurkoan talde malguetan lan egiten hasi gara. Horretarako ikasgai batzuetan taldeak talde txikiagoetan banatuko dugu eta, Isaaken laguntzaz, 6. mailako tutoreok modu egoki eta zuzenago batean landu eta erantzun ahal izango ditugu gelan sor litezken behar eta zereginak.

Gaurkoan Gaztelania eta Euskarako saioak landu ditugu modu berri hoentan, baina astean zehar Matematika, Irakurketa bikoteka, Buruketak... ere modu eraginkorrago honetan landu ahal izango ditugu.

Tutore eta irakasleon ustez oso onuragarria izango da guztiontzat, baina beti ere ikasleen laguntza baldin badugu. Lagunduko gaituzue?

Gaztelanian 6.B-ko ikasleak gela berrian egon dira lanean, zintzo eta arduratsu.

Euskarako orduan hilabete honetan egin behar ditugun esposaketak prestatzen egon gara Txanelan lantzen ari garen gaiaren inguruan.

Plaken tektonika

Hona hemen gelan ikusitako bideoa etxean ere birpasatu dezazuen. Hainbat informazio dago, beraz, hainbat alditan ikusi eta geratu bertan azaltzen den guztia ondo ulertu eta barneratu arte.

Asteko erronka

Irudia hobeto ikusteko, egin klik gainean. Urriak 11n erantzuna jakingo duzue.

Zenbaki luzeak irakurtzen

Ikasturte hasiera aspaldi igaro dugun arren, konturatu izan gara oraindik ere ikasle batzuek problemak dituztela zenbaki luzeen izenak idatzi edotz irakurtzerako orduan. Hona hemen modu errez eta sinplean lan hau nola egin behar duzuen azaltzen dizuen bideoa. Behar izanez gero, jo ezazue hau ikusten zenbakien izenak ezagutzea eskatzen dizuen ariketa bat egiterako orduan. Animo neska-mutilak!

Vesuvio sumendiaren erupzioa eta Pompeia hiriaren desagertzea

Gogoratzen duzue Txanelako Irakurgaiak liburuan irakurritako "Spartacus" testua? Pompeia hiria eta Vesuvio sumendiaz aritu zitzaigun, eta nola sumendi batek hiri bat (bat baino gehiago zan ziren, egia esan) desagertarazi dezakeen. Hona hemen bere histoia:

"Kristo Ondorengo 79. urtea da, eta egun normala ematen zuenak betirako aldatuko du Pompeia hiriko biztanleen bizitza. Egun bakar batean, Vesuvio sumendiaren erupzioaren ondorioz, Pompeia hiria errautsen azpian desgartu egin zen eta horrela mantendu zen 1748. urtean kasualitatez aurkitua izan arte."

Hemen duzue ordenagailuz eratutako hondamendi horren laburpena. Ikaragarria benetan! 2 minutu eskaseko bideoa da, baina beldurgarria segundurik segundu.

Eragile geomorfikoak: tolesdurak eta failak

Lur planeta osatzen duten plaken mugimenduaren ondorioz lurzorua moldatu egin daiteke. Gertatzen den lekua osatzen duen materialaren arabera ondorio bat edo beste gerta daiteke:

• Materiala malgua izanez gero, lurzorua tolestu eta itxura aldatuko du, mendiak edo haranak sortuta. Hauek TOLESDURAK izango dira.

• Materiala zurruna eta gogorra izanez gero, ordea, lurzorua puskatu egingo da. Kasu honetan FAILAK sortzen direla esango dugu.

Hona hemen prozesu guzti hau azaltzen duen bideo osagarria. Ikusi behar beste aldiz dena ondo ulertu arte:

Eragile geomorfikoak: lurrikarak eta itsasikarak

Lur planeta plaketan banatuta dagoela ikusi dugu eta baita bi plaken ateko talkak izan ditzakeen ondorioak:

• Talka hori litosfera osatzen duten bi plaken artekoa bada LURRIKARA deituko diogu.

• Talka ozeano edo itsaoaren azpian dauden bi plaken arekoa bada, berriz, ITSASIKARA izango da. 

Hona hemen bi eragile hauen azalpena emango dizuen bideoa. Betiko lez, ikusi behar bezainbeste alditan ondo ulertu arte:

Patioko jolasak hasi dira!

Aurten ere, aurreko iksturtean bezala pare bat egunez baloiak alde batera utzi eta hainbat jolasek ikastolako jolastokia beteko dute: malabareak, palak, zankoak, dantzak, baloi erraldoiak... 

Hasiera batean ematen zuen ez zuela arrakasta handirik izan behar, baina beharrezkoa zen materiala atera bezain pronto, korrotxoak egiten hasi ziren, material guztia kutxetatik atera eta martxan jarri ziren ikastolako ikasle guztiak, Lehen Hezkuntzako lehenengo mailatik seigarren mailara.

Datorren ostegunean berriro ere edukiko dugu jolasekin aritzeko aukera, oraingoan 5. mailako ikasleak izango dira jolasak antolatzearen arduradunak, gaurkoan 6. mailakoak izan diren moduan. Desiatzen gaude berriro ere horren ondo pasatzea!

Eragile geomorfikoak: tsunamia

Itsasikara baten edo kostaldetik gertu gertatzen den lurrikara baten ondorioz, sarri gertatu ohi da TSUNAMI izeneko olatu erraldoiak sortu eta kostaldera heltzea, beraien bidean aurkitzen duten guztia suntsituaz. 

Baina ez dira pelikuletan ikusi edo gure irudimenean sortzen ditugun olatu erraldoien modukoak: askotan ez dira ikaragarri handiak ere, baina mugitzen duten ur kopurua ikaragarri indartsua da; hori dela eta, suntsitzeko gaitasuna beste edozein hondamendi natural baino askoz ere kontrolaezinagoa eta suntsikorragoa da. 

Hona hemen ordenagailuz sortutako irudiak, Tsunami batek sorrera eta lurra ikutzen duenean sortzen duen hondamendia irudikatzen duena:

Eta hemen 2011. urtean Japoneko kostaldean gertatutako lurrikara baten ondorioz jasandako Tsunamiaren benetako irudiak. Ikaragarria zeinen errez gainditzen dituen bidean topatzen dituen "oztopo" guztiak. Harrigarria!

Japonen gertatutako hondamendiari buruzko informazio sakon eta teknikoagoa jaso nahi baduzue, klikatu HEMEN eta ikusi hurrengo bideoa.